Vì sao nên đi đo loãng xương và cách đọc các chỉ số đo loãng xương cơ bản

Đo loãng xương là gì?

Đo loãng xương, hay đo mật độ xương (BMD), là kỹ thuật xét nghiệm sử dụng tia X liều thấp để đo lường lượng canxi và khoáng chất trong xương. Phương pháp phổ biến nhất là DEXA (Dual-Energy X-ray Absorptiometry) - được WHO công nhận là "tiêu chuẩn vàng" trong việc đo loãng xương.

Loãng xương được gọi là "sát thủ thầm lặng" vì tiến triển không triệu chứng cho đến khi gãy xương. 90% bệnh nhân không biết mình mắc bệnh. Tại Việt Nam, 3,6 triệu người bị loãng xương, nữ giới chiếm 70-80%. Cứ 3 phụ nữ trên 50 tuổi thì 1 người mắc bệnh. Vì vậy đo loãng xương định kỳ vô cùng quan trọng.

 

Tại sao cần đo loãng xương?

Sau 30 tuổi, tốc độ phá hủy xương bắt đầu vượt quá tốc độ tạo xương mới. Khi mất xương quá nhanh nhưng người trưởng thành không hề hay biết mình đang bị và không được can thiệp, nên xương sẽ trở nên mỏng, xốp và dễ gãy.

Đo mật độ xương giúp: Xác nhận chẩn đoán loãng xương, dự đoán nguy cơ gãy xương, xác định tỷ lệ mất xương và đánh giá hiệu quả điều trị. Từ đây, việc can thiệp sớm ngăn ngừa gãy xương, biến chứng nguy hiểm nhất, đặc biệt gãy cổ xương đùi có thể gây tử vong do biến chứng nằm lâu.

Ai cần đi đo loãng xương?

- Phụ nữ ≥65 tuổi: Tất cả nên đo ít nhất một lần

- Phụ nữ sau mãn kinh <65 tuổi: Nếu họ có yếu tố nguy cơ (Cân nặng <56kg, cha mẹ/anh chị em từng gãy xương, hút thuốc, uống nhiều rượu)

- Nam giới ≥70 tuổi hoặc nam 50-69 tuổi có nguy cơ (Giảm testosterone, dùng corticoid lâu, nghiện rượu thuốc, suy thận)

- Tiền sử gãy xương sau 50 tuổi: Đặc biệt gãy do chấn thương nhẹ

- Người trong diện nguy cơ đã hoặc đang dùng corticosteroid >3 tháng

- Mắc bệnh ảnh hưởng xương như:  Viêm khớp dạng thấp, cường giáp, đái tháo đường type 1, bệnh gan/thận mạn

- Hoặc có dấu hiệu: Giảm chiều cao ≥3cm, lưng gù, đau lưng không rõ nguyên nhân, mãn kinh sớm <45 tuổi

Chỉ số loãng xương phản ánh điều gì?

- Lượng canxi và khoáng chất: Mật độ cao = xương chắc khỏe. Mật độ thấp = xương mất khoáng chất, xốp yếu.

- Nguy cơ gãy xương: Người mật độ thấp dễ gãy xương ngay cả với chấn thương nhẹ (té nhẹ, ho mạnh, cúi người).

- Quá trình lão hóa xương: Nhiều lần đo cho thấy xu hướng thay đổi. Giảm nhanh = cần can thiệp mạnh hơn.

- Hiệu quả điều trị: Đo lại sau 1-2 năm biết thuốc có hiệu quả không. Mật độ ổn định hoặc tăng = tốt.

- Bệnh lý tiềm ẩn: Mật độ thấp bất thường ở người trẻ = dấu hiệu bệnh nội tiết, gan thận, hoặc hấp thụ canxi kém.

Quy trình đo loãng xương bằng DEXA

Bước 1: Chuẩn Bị

Người đi khám nên ngừng bổ sung canxi 24 giờ trước (kể cả vitamin tổng hợp, thuốc kháng acid) để kết quả phản ánh đúng thực tế. Ngoài ra cũng có 1 số lưu ý khác trước khi đi đo loãng xương gồm:

- Hoãn đo 1-2 tuần sau chụp CT/X-quang có thuốc cản quang

- Mặc đồ thoải mái, không chứa kim loại trong người khi đến đo

- Đo loãng xương bạn không cần nhịn ăn

- Nếu có thai, bạn cần thông báo với kỹ thuật viên đo loãng xương để lưu ý các chỉ số

Bước 2: Tại phòng đo và nằm trên bàn

Tháo trang sức, đồng hồ, kính, dây nịt kim loại. Nằm ngửa trên bàn đệm. Tùy vùng đo: cột sống thắt lưng (chân duỗi hoặc đặt lên bục), hông (chân xoay vào và giữ cố định), xương cẳng tay (cánh tay vị trí chuẩn).

Bước 3: Tiến hành quét

Cánh tay máy DEXA di chuyển chậm qua vùng đo. Máy phát hai chùm tia X năng lượng khác nhau, máy tính tính chênh lệch để xác định mật độ xương. Phải nằm yên hoàn toàn, không cử động. Thời gian 10-20 phút/vùng, toàn bộ không quá 30 phút. Hoàn toàn không đau. Liều phóng xạ cực thấp - thấp hơn X-quang phổi.

Bước 4: Hoàn Tất

Kỹ thuật viên kiểm tra hình ảnh. Kết quả có sau 1-2 ngày.

Cách đọc kết quả đo loãng xương sao cho đúng

Đây là phần quan trọng nhất mà nhiều người thắc mắc. Kết quả đo loãng xương DEXA thường gồm hai chỉ số chính: T-score và Z-score.

Chỉ số T-score

T-score là chỉ số so sánh mật độ xương của bạn với mật độ xương của người trẻ khỏe mạnh cùng giới tính ở độ tuổi đạt đỉnh khối xương (20-35 tuổi). Đây là chỉ số quan trọng nhất để chẩn đoán loãng xương.

Cách tính: T-score = (Mật độ xương của bạn - Mật độ xương trung bình của người trẻ) / Độ lệch chuẩn. Ngoài ra mỗi 1 đơn vị T-score giảm theo độ lệch chuẩn (mỗi -1) nghĩa là nguy cơ gãy xương tăng gấp đôi. Ví dụ: Người có T-score -2.0 có nguy cơ gãy xương gấp 4 lần người có T-score bình thường.

- T-score ≥ -1.0: Xương bình thường, khỏe mạnh. Đây là tin tốt!

- T-score từ -1.0 đến -2.5: Giảm khối lượng xương (osteopenia). Xương đang yếu đi nhưng chưa đến mức loãng xương. Đây là cảnh báo sớm cần chú ý.

- T-score ≤ -2.5: Loãng xương (osteoporosis). Xương đã yếu đáng kể, nguy cơ gãy xương cao.

- T-score ≤ -2.5 kèm gãy xương: Loãng xương nặng. Cần điều trị tích cực ngay.

Chỉ số Z-score

Z-score so sánh mật độ xương của bạn với mật độ xương trung bình của người cùng tuổi, cùng giới tính, cùng dân tộc và thậm chí cùng cân nặng. Chỉ số này ít được dùng để chẩn đoán loãng xương nhưng hữu ích trong một số trường hợp. Mức tiêu chuẩn của chỉ số Z-score gồm: 

- Z-score ≥ -2.0: Trong khoảng bình thường so với người cùng tuổi

- Z-score < -2.0: Thấp hơn mức bình thường, cần tìm nguyên nhân

Nếu Z-score quá thấp (dưới -2.0), đặc biệt ở người trẻ tuổi, bác sĩ sẽ tìm kiếm nguyên nhân thứ phát gây loãng xương như bệnh nội tiết, dùng thuốc, bệnh gan thận.

Đọc kết quả thực tế

Trên phiếu kết quả, bạn sẽ thấy mật độ xương được đo ở nhiều vị trí khác nhau:

- Cột sống thắt lưng (Lumbar Spine): Thường đo L1, L2, L3, L4 và tính trung bình. Cột sống thay đổi nhanh nhất, thích hợp để theo dõi điều trị.

- Cổ xương đùi (Femoral Neck) và toàn bộ hông (Total Hip): Vị trí này dự đoán tốt nhất nguy cơ gãy xương hông - biến chứng nguy hiểm nhất của loãng xương.

- Xương cẳng tay (Forearm): Đôi khi được đo nếu không thể đo cột sống hoặc hông.

Chẩn đoán dựa vào T-score thấp nhất: Nếu T-score cột sống là -2.7 và T-score hông là -2.2, bạn được chẩn đoán loãng xương (dựa vào -2.7). Không nói "loãng xương ở cột sống, giảm khối lượng xương ở hông" - loãng xương ở đâu cũng là loãng xương toàn thân.

Các chỉ số đo loãng xương bổ sung

FRAX (Fracture Risk Assessment Tool): Một số báo cáo có thêm chỉ số FRAX - công cụ tính toán xác suất gãy xương lớn trong 10 năm tới dựa trên mật độ xương và các yếu tố nguy cơ khác như tuổi, cân nặng, hút thuốc, uống rượu, tiền sử gãy xương. Ví dụ FRAX = 15% nghĩa là bạn có 15% nguy cơ bị gãy xương lớn trong 10 năm tới.

TBS (Trabecular Bone Score): Đánh giá vi cấu trúc xương cột sống. TBS cao = cấu trúc xương tốt. TBS thấp = cấu trúc xương kém ngay cả khi mật độ xương còn ổn.

Những điều cần lưu ý khi đo loãng xương

- Đo lại loãng xương trong bao lâu. Trên thực tế, đo lại loãng xương dựa vào mức độ nguy cơ của người khám:

• Nguy cơ cao: 1-2 năm/lần.

• Nguy cơ trung bình: 3-5 năm/lần.

• Nguy cơ thấp: 10-15 năm/lần.

Không tự đánh giá: Chỉ bác sĩ mới đánh giá chính xác dựa trên toàn bộ sức khỏe.

Yếu tố ảnh hưởng: Thoái hóa cột sống, vôi hóa động mạch, sỏi thận, gãy xương cũ có thể làm mật độ đo được cao hơn thực tế.

Loãng xương có thể điều trị: Với điều trị đúng, có thể ngăn chặn hoặc làm chậm mất xương, giảm đáng kể nguy cơ gãy xương.

Lời khuyên sau khi có kết quả

- Đối với người có xương bình thường: Duy trì lối sống lành mạnh - ăn đủ canxi (1000-1200mg/ngày), vitamin D (800-1000 IU/ngày), tập thể dục chịu tải, tránh hút thuốc và rượu bia.

- Đối với người giảm khối lượng xương: Cơ hội vàng can thiệp sớm. Bổ sung canxi-vitamin D, tăng vận động, điều chỉnh thuốc đang dùng nếu cần.

- Đối với người bị loãng xương: Đừng quá lo. Với điều trị y khoa kết hợp thay đổi lối sống, nhiều người kiểm soát tốt. Thuốc hiện đại giảm nguy cơ gãy xương 50-70%. Nhưng điều quan trọng nhất khi thực hiện điều trị loãng xương đó là tuân thủ theo dõi định kỳ và điều trị theo chỉ định.

Tại Bệnh viện Châm cứu Trung ương có các máy móc, trang thiết bị đo loãng xương và các chỉ số sinh lý khác của cơ thể hiện đại để giúp người khám nắm được thông tin, đồng thời các chuyên gia xương khớp của chúng tôi sẽ có những tư vấn, điều trị phù hợp với trạng thái của từng người

Cố vấn chuyên môn: Thạc sĩ, Bác sĩ Đinh Trọng Thái

Trung tâm Kĩ thuật cao châm cứu Việt Nam

Bệnh viện Châm cứ Trung Ương