Vì sao ăn uống hay bị sặc? Hãy tìm hiểu nguyên nhân và cách khắc phục tại đây

Sặc là gì và tại sao lại xảy ra

Sặc (aspiration trong thuật ngữ y học) là hiện tượng thức ăn, nước uống hoặc nước bọt đi nhầm vào đường thở thay vì xuống thực quản và dạ dày. Bình thường, khi nuốt, có một "nắp đậy" gọi là nắp thanh môn  - một miếng sụn sẽ đóng lại tự động để ngăn thức ăn rơi vào khí quản. Nhưng khi cơ chế này bị rối loạn, thức ăn có thể "đi lạc đường", gây ra phản xạ ho để đẩy dị vật ra ngoài.

Hầu hết chúng ta đều từng trải qua sặc nhẹ - đó là lúc "đồ ăn đi nhầm đường". Nhưng nếu tình trạng này xảy ra thường xuyên, đó là dấu hiệu cảnh báo có vấn đề về khả năng nuốt, hay còn gọi là rối loạn nuốt.

Tại sao bạn hay bị sặc hơn người khác?

Nguyên nhân bình thường (Có thể tự khắc phục)

- Ăn quá nhanh, nhai không kỹ

- Vừa ăn vừa nói chuyện, cười, xem tivi

- Ăn nằm hoặc cúi thấp

- Uống rượu bia (làm chậm phản xạ cơ)

- Stress, lo lắng (co thắt cơ họng)

- Thuốc gây khô miệng hoặc chậm phản xạ nuốt

Nguyên nhân do bệnh lý (Cần đi khám)

Rối loạn nuốt do đột quỵ: Theo Cedars-Sinai, 50% người đột quỵ bị rối loạn nuốt. Đột quỵ làm tổn thương thần kinh điều khiển cơ nuốt, nắp thanh môn không đóng kịp.

Bệnh thần kinh thoái hóa: Parkinson, Alzheimer, ALS, đa xơ cứng gây yếu cơ nuốt. Bệnh nhân Parkinson có nguy cơ viêm phổi do sặc cao gấp 3 lần.

Trào ngược dạ dày (GERD): Axit trào ngược kích thích họng, tiết nhiều nước bọt, dễ sặc.

Ung thư đầu cổ hoặc thực quản: Khối u hoặc sẹo sau xạ trị gây hẹp đường nuốt. 45% bệnh nhân ung thư đầu cổ có rối loạn nuốt.

Các nguyên nhân khác: Viêm họng mãn tính, răng giả không vừa, hội chứng Sjogren (khô miệng).

Dấu hiệu sặc khi ăn cần lưu ý

Nếu chỉ thỉnh thoảng sặc vì ăn vội, đó là chuyện bình thường. Nhưng bạn hãy đi khám ngay nếu có từ 2 dấu hiệu sau:

- Sặc thường xuyên (vài lần/tuần hoặc hầu như mỗi bữa ăn)

- Sặc cả khi nuốt nước bọt (không ăn uống gì vẫn bị ho, sặc)

- Cảm giác thức ăn mắc kẹt trong họng dai dẳng

- Giọng nói thay đổi sau khi ăn uống (khàn, "ướt át", có đờm)

- Ho có đờm vàng xanh, sốt sau khi sặc 1-2 ngày (viêm phổi do sặc)

- Sụt cân không rõ nguyên nhân vì sợ ăn, né tránh các bữa ăn

- Thở khò khè, thở gấp, mặt tím tái khi sặc (tắc nghẽn đường thở nghiêm trọng)

- Giật mình thức giấc ban đêm vì ho, sặc

Đặc biệt, sặc thầm lặng là tình trạng thức ăn/nước vào phổi nhưng không ho, không có triệu chứng rõ ràng. Thand Clinic, người đột quỵ rất dễ bị sặc thầm lặng, dẫn đến viêm phổi mà không ai ngờ tới.

Sặc thường xuyên lâu ngày có sao không?

Viêm phổi do sặc: Biến chứng nguy hiểm nhất. Thức ăn, nước chứa vi khuẩn vào phổi gây nhiễm trùng. Triệu chứng: sốt, ho có đờm, khó thở, đau ngực. Người già dễ tử vong. Theo NCBI, 1/3 người rối loạn nuốt sẽ bị viêm phổi.

Suy dinh dưỡng, mất nước: Lo sợ sặc khiến ăn uống ít, giảm cân, thiếu dinh dưỡng.

Tâm lý lo âu: Sợ sặc trong bữa ăn tập thể, tránh dự tiệc, cô lập xã hội.

Nghẹt thở, tử vong: Thức ăn to tắc hoàn toàn đường thở có thể gây tử vong trong vài phút.

Bác sĩ sẽ cho làm xét nghiệm nuốt barium có chụp phim - cho bệnh nhân nuốt thức ăn/nước có pha barium rồi chụp X-quang để xem thức ăn đi đường nào. Hoặc nội soi đánh giá nuốt (FEES) - đưa camera qua mũi xuống họng quan sát cơ chế nuốt.

Xử lý thế nào bị sặc khi ăn?

Đối với sặc nhẹ, xảy ra thỉnh thoảng

Nếu bác sĩ khám và xác định không có bệnh lý nghiêm trọng, bạn có thể áp dụng các cách sau:

- Trong bữa ăn, bạn nên ăn chậm, ăn miếng nhỏ và nhai kỹ

- Tập trung khi ăn, không xem tivi, nói chuyện nhiều và nuốt hoàn toàn rồi mới ăn tiếp

- Một số loại thức ăn nên tránh dễ gây sặc như đồ khô, các loại hạt, kẹo cứng

- Tư thế ăn phù hợp: ngồi tẳng, chân chạm đất, cằm cúi nhẹ, tránh gập đầu vì làm thực quản cũng hẹp hơn

Một số bài tập giúp luyện cơ nuốt, giảm tình trạng sặc nhẹ: Bài tập Shaker (nằm ngửa nhấc đầu), Mendelsohn (giữ thanh quản ở vị trí cao khi nuốt), nuốt mạnh. Các bài tập này giúp tăng cường cơ thực quản và cải thiện khả năng nuốt.

Đối với sặc nặng, diễn ra thường xuyên

Người còn tỉnh, ho được: Khuyến khích ho mạnh - ho là cách tự nhiên đẩy dị vật. Nếu ho không ra, áp dụng thủ thuật Heimlich: Đứng sau người bị sặc, ôm qua bụng, nắm tay đặt giữa rốn và xương ức, ấn mạnh vào trong và lên trên 5 lần liên tục.

Người bất tỉnh: Không móc họng bằng tay. Gọi cấp cứu 115 ngay. Làm hồi sinh tim phổi CPR nếu biết.

Người già, người bệnh: Nằm nghiêng sang bên giúp dịch chảy ra. Dùng tay khều nhẹ thức ăn nếu thấy trong miệng. Đưa đến bệnh viện ngay nếu tím tái, thở khò khè.

Người hay sặc thì nên ăn như nào?

Theo chuyên gia dinh dưỡng, người rối loạn nuốt cần điều chỉnh chế độ ăn của mình theo 3 mức chính, gồm:

Mức 1 - Nghiền nhuyễn: Cháo xay, súp đặc, pudding (cho người nuốt rất yếu)
Mức 2 - Xay nhỏ, ẩm: Thịt băm, trứng, cơm nát, rau mềm
Mức 3 - Mềm, cắt nhỏ: Thức ăn bình thường nhưng nấu mềm, cắt nhỏ

Nước uống có thể cần làm đặc (thêm bột) vì nước lỏng chảy nhanh, dễ sặc hơn.

Mặc dù bị việc ăn uống bị sặc dễ xảy ra, nhưng bạn cần để ý mình thuộc trường hợp sặc nhẹ có thể điều chỉnh chế độ ăn cho phù hợp và rèn luyện một số bài tập để hạn chế tình trạng này diễn ra. Nhưng đối với những trường hợp sặc thường xuyên đã nêu trong bài viết có thể là dấu hiệu của rối loạn nuốt có thể xuất phát từ các loại bệnh lý, bạn cần đến bác sĩ để khám và kiểm tra phát hiện kịp thời.